Zamek w "jesiennej mgle" W krajobraz wschodniej krawędzi Żuław Wiślanych, od schyłku XIII do połowy XV stulecia wpisywano jeden z największych zespołów obronnych średniowiecznej Europy - Zamek i miasto Malbork. Powstawał on ewolucyjnie, w trakcie realizacji koncepcji tworzenia przez Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, zwanego w Polsce Zakonem Krzyżackim - państwa w Prusach. Zakon został założony w okresie wypraw krzyżowych w latach 1190 - 1198 w Palestynie dla niesienia pomocy niemieckim pielgrzymom. Podobne, jak wcześniej powstałe zgromadzenia rycerskie templariuszy i joanitów, wywodził się z bractwa opiekuńczego. Mnisi, oprócz opieki nad ubogimi i chorymi, podczas ślubów zakonnych przyjmowali także obowiązek walki z niewiernymi. Było to jedno z podstawowych zadań, jakie określała reguła zatwierdzona w 1199 roku przez papieża Inocentego III. Zgodnie z jej statutami, podstawowe grupy w Zakonie Krzyżackim stanowili bracia świeccy - rycerze i księża zakonni. Składali oni śluby wieczyste. Przedzamcze. Baszta Podstarościego i Wójtowska. Na drugim planie Karwan i Baszta Prochowa Trzecią i czwartą kategorię członków Zakonu tworzyli służebni i tzw. półbracia. Pełnili oni funkcje pomocnicze w armii oraz administracji i mogli należeć do zgromadzenia na stałe lub czasowo, w zależności od złożonych ślubów. Zakon nie stawiał zbyt wygórowanych wymagań w stosunku do nowicjuszy. Wystarczyło wykazać się szlachectwem, znajomością języka niemieckiego i w przeciągu półrocznego nowicjatu opanować podstawowe modlitwy. Reguła preferowała brata - rycerza, a nie ascetycznego mnicha. Podstawą wszelkich sukcesów militarnych Zakonu była dyscyplina. Rycerzowi nie wolno było do snu zdejmować obuwia ani koszuli. Musiał być zawsze gotowy, zdolny do walki. Statuty zakonne i regulamin wojskowy określały miejsce i obowiązki rycerza w czasie wojny i pokoju. W razie wykroczenia stosowano różnego rodzaju kary, włącznie z chłostą. Raz na tydzień, podczas zgromadzenia kapituły członkowie konwentu wyznawali publicznie, wobec współbraci, swoje wykroczenia. Nie wolno im było posiadać żadnej własności a wszelkie przejawy zbytku, np. w ozdobnym uzbrojeniu, były czynem nagannym. Jednakże z biegiem czasu surowa reguła uległa złagodzeniu, a władze Zakonu już w XIV wieku tolerowały wykroczenia swoich członków. Herb Zakonu Krzyżackiego, według Kroniki Mistrzów Pruskich Marcina Muriniusa Najwyższą władzą Zakonu była kapituła generalna, składająca się z dostojnych i zasłużonych członków zgromadzenia. Kapituła generalna stanowiła o wszystkich sprawach Zakonu, z wyborem wielkiego mistrza włącznie. Najwyższą władzę wykonawczą sprawował wielki mistrz przy pomocy pięciu dostojników (wielki komtur - zastępca wielkiego mistrza, wielki marszałek, wielki szptalnik, wielki szatny i wielki skarbnik), którzy sprawowali faktyczny zarząd Zakonu. W miarę wzrostu nadań, tworzono prowincje, którymi zarządzali mistrzowie krajowi. Podstawową rodzinę zakonną stanowił konwent składający się co najmniej z 12 rycerzy i komtura oraz 6 księży. Jednakże proporcje te rzadko kiedy były utrzymywane. Konwentem zarządzał komtur, który sprawował także władzę wojskową i administracyjną w obrębie jednostki terytorialnej, zwanej komturią. Początkowo, przez pierwsze 100 lat, terenem działalności Zakonu była Palestyna. Dopiero czwarty z rzędu wielki mistrz, Herman von Salza, zainteresował się Europą, otrzymując dla Zakonu liczne nadania, zwłaszcza na terenie Niemiec. Na prośbę króla węgierskiego, Andrzeja II, w 1211 roku przybył do Siedmiogrodu konwent braci w celu obrony wschodniej granicy Węgier przed Połowcami. Korzystając z czasowej nieobecności króla i poparcia papieskiego, podjęli oni próbę budowy samodzielnego państwa. Doprowadziło to do konfliktu. Węgrzy zniszczyli warownie - klasztory Zakonu i pomimo protestu papieża, Grzegorza II, w 1225 roku wypędzili braci - rycerzy z Siedmiogrodu. Przedzamcze. Mury obronne. Na pierwszym planie Baszta Nad Piekarnią Niebawem jeszcze w tym samym roku, nowym dobrodziejem Zakonu stał się polski książe Konrad Mazowiecki, który poczynił nadania na rzecz Krzyżaków na terenie Ziemi Chełmińskiej. Dotyczyły one jednak wyłącznie dóbr książęcych, a nie całej dzielnicy i były oparte na powszechne obowiązujących wówczas zasadach prawnych. W 1226 roku sfinalizowano wstępne rozmowy, jednakże pierwszy konwent braci przybył nad dolną Wisłę dopiero wiosną 1230 roku. Wraz z tą propozycją pojawiła się ponowna szansa realizacji państwowo twórczych planów Zakonu. Herman von Salza przygotował swój plan staranie na polu dyplomatycznym. Zwrócił się do cesarza Fryderyka II o akceptację nadania księcia Konrada. W 1226 roku cesarz zatwierdził darowiznę i nadał mu także prawo do wszystkich ziem, jakie Krzyżacy zdobędą w Prusach. Jednocześnie udzielił Zakonowi takich samych praw, jakie mieli książęta Rzeszy. Był to początek organizacyjny przyszłego państwa zakonnego w Prusach. Matka Boska Tronująca Zwornik z kościoła zamkowego. Czas powstania około 1340 roku. W ślad za działaniami dyplomatycznymi poszły akcje zbrojne przeciwko plemionom pruskim. W 1231 roku pierwszy mistrz krajowy w Prusach, Herman von Balk przechodzi na prawy brzeg Wisły i zakłada gród, który dał początek miastu Toruń. W przeciągu niecałych dwu lat Ziemia Chełmińska została opanowana przez Zakon. W 1233 roku Krzyżacy, wspomagani przez książąt polskich, wkroczyli na teren Pomezanii (Pomezania - nazwa pruskiego terytorium plemiennego, obejmującego obszar późniejszych Prus Zachodnich nad Wisłą i Nogatem. Początkowo zamieszkiwane przez Słowian a w XI - XII w. opanowane przez Prusów. W 1233 r. Krzyżacy rozpoczęli podbój Pomezanii. Obecnie leży w granicach województwa elbląskiego) i rozpoczęli podbój Prus. Najpierw zdobyli ziemie położone wzdłuż prawego brzegu Wisły aż po Bałtyk, a następnie ruszyli na wschód, zakładając w miejsce spalonych i zniszczonych grodów pruskich nowe drewniano-ziemne strażnice, a z czasem w wielu przypadkach przebudowano je na murowane z kamienia i cegły zamki obronne. Podbój Prus przez Krzyżaków został zakończony w 1283 roku. Niejasne i nie w pełni udokumentowane są początki Malborka. Tradycje osadnicze sięgają tu późnego paleolitu. Szczególnie intensywny rozwój osadnictwa miał miejsce w młodszej epoce kamienia, w okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu. Podzamcze. Brama św. Mikołaja Ważną rolę integrującą, przede wszystkim poprzez funkcję komunikacyjną, spełniał zawsze Nogat. Tylko pozornie oddzielał dwie diametralnie różne strefy: nizinną - żyzne ale niebezpieczne dla człowieka ze względu na częste powodzie Żuławy i wyżynną - wysoki brzeg Nogatu gdzie istniały wspaniałe warunki osadnicze. We wczesnym średniowieczu rozwijało się tu osadnictwo polskie, związane kulturowo i politycznie z Pomorzem Gdańskim. Z czasem, pod koniec XII wieku, znalazło się ono pod wpływem politycznym plemion pruskich i na początku XIII stulecia mogło stanowić teren misji cysterskiej biskupa Chrystiana, mającego siedzibę w Santyrze położonym u rozwidlenia Wisły i Nogatu. Kronikarz elbląski dominikanin Szymon Grunau, lokalizuje w Malborku miejsce kultu maryjnego w czasach przedkrzyżackich i wywodzi nazwę "Mariennburg" od tego ośrodka, a nie od wezwania Patronki Zakonu. Utożsamia się go z miejscem, w którym obecnie stoi kościół pod wezwaniem św. Jerzego i Matki Boskiej Nieustającej Pomocy a także z zaginionym w czasie wojen polsko - szwedzkich średniowiecznym obrazem Matki Boskiej. Po części sugestie te potwierdzają badania archeologiczne wskazujące na istnienie dużej aglomeracji osadniczej w obrębie dzisiejszych dzielnic: Wielbark i Sztumskie Przedmieście. Ślady osadnictwa przedhistorycznego zlokalizowano także na terenie Starego Miasta Nie można wykluczyć, że pierwsze umocnienie obronne w miejscu obecnego Zamku Wysokiego, podobnie jak na Wielbarku, było pruskim grodem o konstrukcji drewniano-ziemnej, opanowanym przez Zakon pod koniec I lub na początku II połowy XIII wieku. Pretensje własnościowe do włości Alyem, w obrębie której zbudowano Malbork i do Ziemi Pozolia (Żuławka) wnosili jeszcze pod koniec lat 80-tych XIII stulecia pomorscy wielmoże pochodzenia pruskiego: wojewoda Wajsyl i jego brat Glabuna. Narożna baszta miejskich fortyfikacji Zespół obronny Malborka został usytuowany w miejscu o szczególnych naturalnych predyspozycjach obronnych. Zbudowano go na północnym krańcu stosunkowo wąskiego a jednocześnie długiego i wysokiego półwyspu, otoczonego z trzech stron rzeką Nogat (od zachodu i częściowo od północy) i obszerną, podmokłą doliną (od północnego-wschodu i wschodu). Jedynie od południa istniało dogodne, naturalne wejście, które utrudniono budując ciągi murów obronnych z fosami. Tą doliną pierwotnie płynął niewielki ciek czytelny jeszcze na XIX-wiecznych planach zwany "Poggengraben" odprowadzający wody z obszernego bagna "Hoppenbruch". Opływał on od wschodu, północy a przypuszczalnie także częściowo od zachodu wzgórze (miasto i zamek) i uchodził do Nogatu w okolicy, gdzie później w średniowieczu zbudowano wieżę Gdanisko. Usypana w końcu XIII wieku, w poprzek tej doliny grobla kanału Młynówki, utworzyła obszerne jezioro, które uwidoczniono na najstarszym widoku Malborka z około 1480 roku i na późniejszych planach z czasów wojen polsko-szwedzkich. Stwarzało ono dodatkowy element ochraniający i osłaniający nowopowstały zespół miejsko-zamkowy. Najwyżej wypiętrzony punkt terenowy, przypuszczalnie oddzielony naturalnymi obniżeniami od masywu półwyspu, znajdował się w miejscu dzisiejszego Zamku Wysokiego. Tu, w końcu lat siedemdziesiątych XIII wieku (1278 roku) Krzyżacy przystąpili do budowy konwentualnego zamku. Herb Miasta Malborka, z tzw. dużej pieczęci miejskiej Przypuszczalnie w tym samym czasie po południowej stronie zamku (także w obrębie wspomnianego półwyspu), zaczęło się kształtować na wcześniejszych tradycjach osadniczych miasto, które w 1286 roku otrzymało prawo chełmińskie, nadane przez komtura malborskiego - Konrada von Thierberga Młodszego. Topografia terenu zdeterminowała układ przestrzenny średniowiecznego Malborka. Tym przede wszystkim należy tłumaczyć wydłużony na linii północ-południe kształt miasta które nie posiadało klasycznego - na planie prostokąta - rynku. Jego funkcję sprawowała główna ulica zwana "Markt Platz", przy której od XIV wieku stał kościół parafialny pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty i ratusz. Karwan. Widok od północnego-wschodu Miasto posiadało 8 łanów położonych bezpośrednio na południe pomiędzy wspomnianą groblą, jeziorem a Nogatem i dalsze 40 włók na Żuławach. Oprócz nadań ziemskich mieszczanie otrzymali wiele innych przywilejów między innymi prawo do połowu ryb, monopol na prom na Nogacie, który kursował od południowo-zachodniego krańca miasta przez wyspę, na zachodni żuławski brzeg. Ponadto mieszczanie mieli prawo założenia łaźni, karczm, warzenia piwa. Młyny komtur zastrzegał dla Zakonu. Pierwotnie miasto było znacznie węższe i dopiero w 1388 roku włączono w jego obręb przylegające od wschodu stare jeszcze XIII-wieczne przedmieście zamieszkane przez międzynarodową społeczność nie posiadającą własnego samorządu a podległą bezpośrednio jurysdykcji komtura. Zburzono przy tej okazji dawne umocnienia od strony wschodniej i wzniesiono nowe łącząc obie partie w jeden organizm miejski. W ciąg umocnień obronnych zapewne najpierw drewniano-ziemnych a od XIV wieku murowanych, wkomponowano (od strony wschodniej) szereg trójściennych (otwartych od wnętrza miasta) baszt i cztery bramy. Najwięcej uwagi poświęcono umocnieniom od strony południowej. Wzniesiono tu cztery linie murów, wał ziemny i wykopano dwie fosy. Na krańcach wału, opasanego murami oporowymi ustawiono cylindryczne baszty połączone ścianą przegrodową (z przepustami wodnymi) z zewnętrznym i wewnętrznym ciągiem obronnym. Najważniejszym akcentem architektonicznym i obronnym był zespół bramy wjazdowej - Marickiej, zwanej również Przewozową lub (później) Sztumską. Tworzyła go kilkukondygnacyjna wieża bramna, stojąca na linii muru wewnętrznego z przejazdem i furtą dla pieszych, mosty i długi (nad zewnętrzną fosą) budynek przedbramia wkomponowany pomiędzy mur środkowy i zewnętrzny. Na piętrze tego budynku mieściła się kaplica pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny z cudownym obrazem Matki Bożej. Dalej» Teksty i ilustracje zapożyczone z Malbork Album - Przewodnik, Tekst: Mieczysław Haftka, Fotografie: Stanisława, Krzysztof i Rafał Jabłońscy